کیست برانکیال چیست؟ علائم، علت‌ها، تشخیص و درمان کامل

کیست برانکیال یکی از شایع‌ترین ناهنجاری‌های مادرزادی ناحیه گردن است که معمولاً به‌صورت یک توده نرم و بدون درد در کناره گردن ظاهر می‌شود. اگرچه این ضایعه در اغلب موارد خوش‌خیم است، اما به دلیل احتمال عفونت‌های مکرر و شباهت ظاهری به برخی توده‌های مهم گردنی، تشخیص و درمان صحیح آن اهمیت بالایی دارد. بسیاری از بیماران یا والدین کودکان مبتلا، زمانی متوجه این مشکل می‌شوند که توده پس از یک سرماخوردگی یا عفونت گلو به‌طور ناگهانی بزرگ‌تر یا دردناک می‌شود.

در این مقاله، کیست برانکیال به‌صورت جامع و مرحله‌به‌مرحله بررسی شده است؛ به‌گونه‌ای که خواننده با مطالعه آن، درک دقیقی از ماهیت بیماری، مسیر تشخیص، درمان جراحی و مراقبت‌های لازم قبل و بعد از عمل به دست آورد.

کیست برانکیال چیست؟

کیست برانکیال (Branchial Cleft Cyst) یک ضایعه مادرزادی است که از باقی‌ماندن بقایای شکاف‌های برانکیال در دوران جنینی ایجاد می‌شود. در مراحل اولیه رشد جنین، ساختارهایی در ناحیه سر و گردن شکل می‌گیرند که به‌طور طبیعی باید در ادامه تکامل از بین بروند یا تغییر شکل دهند. اگر این روند به‌طور کامل انجام نشود، بقایای آن می‌توانند به‌صورت کیست، سینوس یا فیستول باقی بمانند.

این کیست‌ها معمولاً حاوی مایع هستند و به شکل توده‌ای نرم، قابل حرکت و اغلب بدون درد در گردن لمس می‌شوند. اگرچه از بدو تولد وجود دارند، اما ممکن است تا سال‌ها هیچ علامتی ایجاد نکنند.

علت ایجاد کیست برانکیال

علت ایجاد کیست برانکیال کاملاً مادرزادی است و ارتباطی با عفونت‌های دوران کودکی، ضربه، تغذیه یا سبک زندگی ندارد. این ضایعه از زمان تولد وجود دارد، اما در بسیاری از افراد تا زمانی که دچار التهاب یا عفونت نشود، تشخیص داده نمی‌شود.

در بسیاری از بیماران، یک عفونت تنفسی فوقانی مانند سرماخوردگی یا گلودرد باعث تحریک کیست، بزرگ شدن آن و جلب توجه بیمار یا پزشک می‌شود. به همین دلیل، بسیاری تصور می‌کنند که توده «به‌تازگی ایجاد شده»، در حالی که منشأ آن به دوران جنینی بازمی‌گردد.

انواع کیست برانکیال

کیست برانکیال نوع دوم (شایع‌ترین نوع)

بیش از ۹۰ درصد موارد کیست برانکیال از نوع دوم هستند. این کیست‌ها معمولاً در کناره گردن و در جلوی عضله استرنوکلیدوماستوئید دیده می‌شوند. اغلب بدون دردند اما مستعد عفونت‌های مکرر هستند.

انواع نادرتر (نوع اول، سوم و چهارم)

این انواع شیوع کمتری دارند و ممکن است در نزدیکی گوش، عمق گردن یا حتی فضای حلقی قرار بگیرند. تشخیص آن‌ها معمولاً پیچیده‌تر است و به تصویربرداری دقیق‌تری نیاز دارد.

علائم کیست برانکیال

در حالت غیرعفونی، شایع‌ترین علامت کیست برانکیال وجود یک توده نرم و بدون درد در کناره گردن است که به‌آرامی رشد می‌کند. این توده معمولاً متحرک است و به پوست یا بافت‌های عمقی نچسبیده است.

در صورت عفونت، علائم واضح‌تر می‌شوند. درد، قرمزی پوست، تورم، احساس گرمی در محل، تب و گاهی ترشح چرکی از علائم شایع هستند. برخی بیماران متوجه می‌شوند که اندازه توده پس از گلودرد یا سرماخوردگی به‌طور ناگهانی افزایش یافته است.

کیست برانکیال در کودکان

در کودکان، کیست برانکیال اغلب توسط والدین کشف می‌شود. توده ممکن است هنگام عفونت‌های ویروسی واضح‌تر شود و کودک از درد یا حساسیت در ناحیه گردن شکایت کند. تشخیص زودهنگام در این گروه سنی اهمیت زیادی دارد، زیرا عفونت‌های مکرر می‌توانند باعث چسبندگی بافت‌ها و دشوارتر شدن جراحی شوند.

کیست برانکیال در بزرگسالان

در بزرگسالان، هر توده گردنی باید با دقت بیشتری بررسی شود. اگرچه کیست برانکیال خوش‌خیم است، اما برخی توده‌های بدخیم گردن می‌توانند ظاهری مشابه داشته باشند. به همین دلیل، بررسی‌های تصویربرداری و گاهی نمونه‌برداری برای تشخیص قطعی ضروری است.

روش‌های تشخیص کیست برانکیال

تشخیص با معاینه دقیق توسط متخصص گوش، حلق و بینی آغاز می‌شود. سونوگرافی گردن معمولاً اولین روش تصویربرداری است و ماهیت کیستیک ضایعه را مشخص می‌کند.

در مواردی که ضایعه عمقی‌تر است یا برنامه‌ریزی جراحی مطرح باشد، سی‌تی‌اسکن یا MRI انجام می‌شود تا ارتباط کیست با ساختارهای اطراف به‌دقت بررسی شود. در برخی بیماران، نمونه‌برداری با سوزن نازک (FNA) برای رد سایر تشخیص‌ها درخواست می‌شود.

درمان کیست برانکیال

درمان قطعی کیست برانکیال، برداشت کامل جراحی است. هیچ درمان دارویی قادر به از بین بردن این ضایعه نیست.

درمان دارویی (نقش موقت)

در صورت وجود عفونت فعال، آنتی‌بیوتیک و داروهای ضدالتهاب تجویز می‌شوند تا التهاب کاهش یابد. این مرحله صرفاً برای آماده‌سازی بیمار جهت جراحی است و درمان نهایی محسوب نمی‌شود.

جراحی کیست برانکیال

در جراحی، کیست به‌طور کامل همراه با مسیرهای احتمالی آن برداشته می‌شود. دقت جراح در برداشت کامل اهمیت زیادی دارد، زیرا باقی ماندن حتی بخش کوچکی از کیست می‌تواند منجر به عود شود.

اقدامات قبل از جراحی کیست برانکیال

قبل از جراحی، بیمار توسط متخصص گوش، حلق و بینی به‌طور کامل ارزیابی می‌شود. محل دقیق کیست، اندازه آن و ارتباطش با ساختارهای اطراف گردن بررسی می‌شود. اگر کیست دچار عفونت فعال باشد، جراحی معمولاً به تعویق می‌افتد و ابتدا درمان دارویی انجام می‌شود، زیرا انجام جراحی در فاز عفونی خطر عود و عوارض را افزایش می‌دهد.

آزمایش‌های لازم، بررسی وضعیت عمومی بیمار و در صورت نیاز تصویربرداری تکمیلی انجام می‌شود. در این مرحله، پزشک توضیحات کاملی درباره روند جراحی، محل برش، احتمال اسکار و مراقبت‌های بعد از عمل به بیمار یا والدین کودک ارائه می‌دهد.

مراقبت‌ها و اقدامات بعد از جراحی

پس از جراحی، بیمار معمولاً مدت کوتاهی تحت نظر قرار می‌گیرد و در اغلب موارد نیاز به بستری طولانی نیست. درد و تورم خفیف در روزهای ابتدایی طبیعی است و با داروهای تجویزی کنترل می‌شود.

مراقبت صحیح از زخم، مصرف منظم داروها و مراجعه به ویزیت‌های پیگیری اهمیت زیادی دارد. توصیه می‌شود در روزهای اول از فعالیت‌های سنگین و حرکات شدید گردن پرهیز شود. بیشتر بیماران طی چند روز تا یک هفته به فعالیت‌های عادی بازمی‌گردند و اسکار جراحی به‌تدریج کم‌رنگ می‌شود.

اگر کیست برانکیال درمان نشود چه خطراتی دارد؟

عدم درمان می‌تواند منجر به عفونت‌های مکرر، تشکیل آبسه گردنی، درد مزمن و ایجاد فیستول با ترشح مداوم شود. در برخی موارد، عفونت شدید می‌تواند حرکت گردن یا حتی بلع را دشوار کند.

در بزرگسالان، خطر مهم دیگر تأخیر در تشخیص صحیح است، زیرا برخی توده‌های بدخیم گردن ممکن است با کیست برانکیال اشتباه گرفته شوند و این موضوع می‌تواند درمان به‌موقع را به تأخیر بیندازد.

تفاوت کیست برانکیال با سایر توده‌های گردنی

تفاوت با کیست تیروگلوس

کیست تیروگلوس معمولاً در خط وسط گردن قرار دارد و هنگام بلع یا بیرون آوردن زبان حرکت می‌کند، در حالی که کیست برانکیال اغلب در کناره گردن دیده می‌شود و چنین حرکتی ندارد.

تفاوت با غدد لنفاوی ملتهب

غدد لنفاوی معمولاً در زمینه عفونت دردناک هستند و پس از درمان کوچک می‌شوند، اما کیست برانکیال اغلب پایدار باقی می‌ماند.

تفاوت با توده‌های بدخیم گردن

توده‌های بدخیم معمولاً سفت‌تر، چسبنده‌تر و پیشرونده هستند و ممکن است با علائم عمومی مانند کاهش وزن یا درد مداوم همراه باشند. افتراق دقیق این موارد اهمیت حیاتی دارد.

سوالات متداول درباره کیست برانکیال